مىفرمود : « آيا من بندهء سپاسگزارى نباشم ؟ » « 1 » ، يا چنان‌كه در حديث ديگرى آمده است ، مىفرمود : « در روزه‌دارى ، شب و روز را به هم وصل نكنيد ! » ، گفتند : شما كه وصل مىكنيد ! فرمود : « من مثل شما نيستم ، همانا من خوابيدم ، پروردگارم مرا خورانيد و سيرابم كرد . » « 2 » و اينجاست كه صفت نسبى بودن تلاش و كوشش پسنديده را مىفهميم ، بدين حساب اين نه تنها نيروى مادّى است كه بهرهء مردم در آن يكسان نيست ، بلكه توان اخلاقى نيز همين طور است ، بنابراين آنچه كه نسبت روح آدمى محبّت و خوف خدا و اميد به او باشد ، ساير رنج‌ها و مشقّت‌هايى را كه بر او عارض مىشوند ، احساس نمىكند و يا حدّ اقل ناراحتى را دارد ، امّا در هر حال كم‌زيان‌تر است . به راستى كه اين حالات شادى را به دل و خوشبختى را به شخص مخلص جلب مىكند ، و از اين‌رو تودهء مسلمانان صدر اسلام اين روح فداكارى كريمانه را از خود بروز دادند و هيچ‌كس نيز منكر آثار و نتايج آنها نيست . به يقين قرآن كريم به عمل راه‌گشاى صهيب اشاره دارد ، مىفرمايد : « وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ » « 3 » . توضيح اين‌كه موقعى كه مشركان در تعقيب رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و اصحابش بودند ، آنها كه

--> ( 1 ) - صحيح بخارى : 1 / 380 ، حديث 1078 ، 4 / 1830 ، حديث 4556 و 5 / 2375 ، حديث 6106 ؛ زبدة البيان : ص 139 ؛ مسند احمد : 4 / 255 ؛ مفتاح الفلاح : ص 9 ؛ المعجم الأوسط : 2 / 336 ، حديث 2154 ؛ مجمع الزوائد : 2 / 271 ؛ سنن ترمذى : 2 / 268 ، حديث 412 ؛ صحيح ابن حبان : 2 / 9 ، حديث 311 ؛ صحيح مسلم : 4 / 2171 ، حديث 2819 و 4 / 2172 ، حديث 2820 و تفسير قرطبى : 4 / 210 ؛ سنن كبراى بيهقى : 7 / 39 ، حديث 13052 ؛ مسند ابى عوانه : 1 / 174 . ( 2 ) - ر ك : صحيح بخارى : 6 / 2661 ، حديث 6869 ؛ المبسوط سيوطى : 4 / 153 ؛ صحيح مسلم : 2 / 774 ، حديث 1102 ؛ صحيح ابن حبان : 14 / 324 ، حديث 6413 ؛ الخرائج و الجرائح : 2 / 905 ؛ سنن دارمى : 2 / 14 ، حديث 1703 ؛ السّنن الكبرى : 2 / 242 ، حديث 3264 ؛ بحار الانوار : 17 / 350 ؛ الموطاء : 1 / 301 ، حديث 668 ؛ المصنّف ابن ابى شيبه : 2 / 330 ، حديث 9585 ؛ المصنّف عبد الرزاق : 4 / 267 ، حديث 7753 ؛ مسند احمد : 2 / 33 ، حديث 4752 . ( 3 ) - بقره ( 2 ) آيهء 207 : از ميان مردم كسانى هستند كه جان خود را در برابر خشنودى خدا مىفروشند ( و خداوند نسبت به بندگانش مهربان است ) . بعضى در شأن نزول اين آيه ادّعاى اجماع فريقين را كرده‌اند كه دربارهء فداكارى على عليه السّلام در ليلة المبيت موقع هجرت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نازل شده است از علماى عامّه : فخر رازى در تفسير كبير ، نيشابور ، ابو نعيم در نزول آيات ، احمد در مسند ، سمعانى در فضايل ، غزّالى در احياء العلوم ، ثعلبى در تفسير خود پس از نقل ماجراى شب هجرت و خوابيدن على عليه السّلام در بستر پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مىنويسد : خداوند مباهات كرد بر ملائكه به اين عمل على عليه السّلام . براى شرح مفصّل و مستند اين مطالب به كتاب احقاق ، ج 3 / 23 - 45 مراجعه شود . كه خود يكى از بزرگ‌ترين فضايل على عليه السّلام است و در اكثر منابع آمد است . - م .